نگاهی به مولکول های کپتیو در عطرسازی

مولکول‌های Captive؛ چرا شرکت‌های بزرگ عطر هنوز هم به دنبال ساختن مولکول‌های جدید هستند؟

اگر از بیرون به صنعت عطر نگاه کنیم، شاید این سؤال پیش بیاید که وقتی هزاران مادهٔ معطر طبیعی و سنتزی در اختیار عطرسازان قرار دارد، چرا شرکت‌های بزرگ هنوز میلیون‌ها دلار صرف کشف و توسعهٔ مولکول‌های جدید می‌کنند؟

در واقع، نوآوری در عطرسازی امروز بیش از هر زمان دیگری به شیمی، فناوری و پژوهش وابسته است. مولکول‌های جدید تنها برای متفاوت بودن ساخته نمی‌شوند؛ آن‌ها گاهی برای طبیعی‌تر شدن، گاهی برای پایداری بیشتر، گاهی برای ایمنی بالاتر و گاهی برای حل محدودیت‌های مواد موجود توسعه پیدا می‌کنند.

اصطلاحی وجود دارد که احتمالاً بارها شنیده‌اید؛ Captive Molecule.

کپتیو به مادهٔ معطری گفته می‌شود که به دلایل حقوقی یا تجاری، در اختیار همهٔ عطرسازان قرار ندارد. ممکن است این انحصار به دلیل ثبت اختراع باشد یا صرفاً شرکت سازنده تصمیم گرفته باشد آن ماده را فقط در فرمول‌های خودش یا در اختیار تعداد محدودی از مشتریان قرار دهد.

به همین دلیل، هر شرکت بزرگ عطرسازی در کنار پالت مشترکی که همهٔ عطرسازان دنیا به آن دسترسی دارند، مجموعه‌ای از مواد اختصاصی خود را نیز توسعه می‌دهد. این مواد بخشی از هویت بویایی آن شرکت را شکل می‌دهند و باعث می‌شوند رایحه‌هایی خلق شوند که تقلید از آن‌ها به سادگی ممکن نباشد. اما رسیدن به چنین مولکولی، مسیر کوتاهی نیست.

همه چیز معمولاً با یک ایده آغاز می‌شود؛ شاید عطرساز احساس کند جای یک حس بویایی خاص در پالت امروز خالی است، یا شیمی‌دان‌ها به ساختاری برسند که احتمال می‌دهند ویژگی‌های جالبی داشته باشد.

پس از آن، ده‌ها یا حتی صدها مولکول مختلف سنتز می‌شوند. هر کدام بو می‌شوند، ارزیابی می‌شوند، تغییر می‌کنند و دوباره ساخته می‌شوند. بسیاری از آن‌ها هرگز از درِ آزمایشگاه خارج نمی‌شوند، چون یا بوی جذابی ندارند، یا پایداری کافی ندارند، یا از نظر ایمنی مناسب نیستند، یا تولیدشان از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست. در نهایت، شاید تنها یک مولکول بتواند تمام این آزمون‌ها را پشت سر بگذارد.

برخلاف تصور رایج، این مسیر فقط در اختیار شیمی‌دان‌ها نیست.

عطرساز از ابتدای پروژه حضور دارد و دربارهٔ ویژگی‌هایی که انتظار دارد نظر می‌دهد؛ اینکه ماده باید چه شخصیتی داشته باشد، در چه غلظتی بهترین عملکرد را نشان دهد، با کدام خانواده‌های بویایی هماهنگ‌تر باشد، چه میزان پخش بو یا ماندگاری ایجاد کند و اصلاً چه خلائی را در پالت عطرسازی پر کند.

به همین دلیل، توسعهٔ یک مولکول جدید نتیجهٔ گفت‌وگوی دائمی میان شیمی، ارزیابی حسی و هنر عطرسازی است. نکته‌ی جالب اینجاست که هدف همیشه ساختن بویی کاملاً ناشناخته نیست. گاهی بهترین نوآوری، ساختن ماده‌ای است که همان حس آشنا را با کیفیت بهتر ارائه کند؛ طبیعی‌تر باشد، شفاف‌تر باشد، ماندگاری بیشتری داشته باشد، آلرژی کمتری ایجاد کند یا با مقدار کمتری از ماده، همان اثر بویایی را به دست بدهد.

از طرف دیگر، طبیعت هنوز هم بزرگ‌ترین معلم عطرسازان است. بسیاری از مولکول‌های جدید، مستقیماً از مشاهدهٔ مواد طبیعی الهام می‌گیرند. پژوهشگران تلاش می‌کنند بفهمند چه ترکیباتی مسئول شخصیت بویایی یک گل، چوب، صمغ یا میوه هستند و سپس با طراحی مولکول‌های جدید، بخشی از همان احساس را با کارایی بیشتر یا محدودیت کمتر بازآفرینی کنند.

امروزه حتی شیوهٔ تولید این مواد نیز اهمیت پیدا کرده است. استفاده از منابع تجدیدپذیر، کاهش مصرف انرژی، روش‌های سبز سنتز و فناوری‌های زیستی، همگی به بخشی از فرایند توسعهٔ مولکول‌های معطر تبدیل شده‌اند. بنابراین، وقتی از نوآوری در صنعت عطر صحبت می‌کنیم، منظور فقط نوآوری در بو نیست؛ بلکه نوآوری در علم، تولید و مسئولیت‌پذیری نیز هست.

در نهایت، شاید بتوان گفت ارزش واقعی یک مولکول Captive فقط در انحصاری بودن آن نیست. ارزش آن در این است که به عطرساز اجازه می‌دهد با واژگانی سخن بگوید که دیگران هنوز به آن‌ها دسترسی ندارند.

در دنیایی که بسیاری از مواد اولیهان همهٔ شرکت‌ها مشترک است، داشتن چند واژهٔ اختصاصی می‌تواند تفاوت میان تقلید و خلق باشد.